اطلاعات موجود در صفحات وب می تواند بصورت ایستا و پویا ایجاد گردند. در مواردیکه اطلاعات بصورت ایستا در صفحات وب قرار می گیرند، مولفین صفحات از قبل آنها را آماده کرده و بر روی یک وب سایت ذخیره می نمایند. نظرات و دیدگاه های ملاقات کننده سایت و درخواست کننده صفحه، هیچگونه دخالتی در محتویات صفحه مورد نظر نخواهد داشت .  در صفحات وب پویا اطلاعات موجود در یک صفحه متناسب با شرایط متعدد بصورت کاملا" سفارشی آماده خواهد گردید. فرض کنید در رستورانی برای صرف ناهار رفته باشیم . لیست غذاهای موجود ( منو) که در اختیار شما قرار می گیرد یک لیست ایستا بوده و شما در صورت تمایل مجبور خواهید بود که یکی از آنها را انتخاب نمائید. شما صرفا" درخواست آن غذا را خواهید کرد و غذای مورد نظر شما از طرف سرویس دهنده رستوران در اختیار شما گذاشته خواهد شد. تمامی مراحل مربوط به آماده سازی غذا از قبل انجام شده و نقش شما صرفا" انتخاب و درخواست است . وضعیت فوق نظیر صفحات وب ایستا است . در صورتیکه رستوران مورد نظر غذائی از پیش آماده شده را نداشته باشد و از شما بخواهد که با اختیار کامل غذای مورد نظر خود را انتخاب نمائید. در چنین مواردی تمهیدات لازم برای آماده سازی غذا بر اساس درخواست مورد نظر ایجاد شده و غذای درخواست شده متناسب با نوع درخواست و تمایل فرد متقاصی ایجاد می گردد. صفحات وب پویا نیر وضعیتی مشابه را دارند.  در ادامه به ویژگی هریک از این نوع صفحات اشاره خواهد شد.

¨ صفحات وب ایستا ،‌  امروزه بر روی اینترنت و وب ، با سایت های متعددی که شامل ‌ تعداد بیشماری از صفحات وب ایستا می باشند ، برخورد می نمائیم. واژه " ایستا " ، در رابطه با یک صفحه وب دارای  چه  تعریفی است ؟ این نوع صفحات ، صفحاتی هستند که شامل کدهای Html بوده و در یک محیط ادیتور تایپ و با انشعاب Htm و یا Html ذخیره می گردد. مولف صفحه وب قبل از اینکه هر نوع درخواستی برای آن وجود داشته باشد ، بطور کامل محتوی صفحه را مشخص کرده است . محتویات این نوع از صفحات ( متن ،‌تصویر ، لینک ها و ... ) و شکل ظاهری آنها همواره یکسان خواهد بود ، صرفنظر از اینکه چه کسی ، در چه زمانی و یا چگونه صفحه را مشاهده خواهد کرد. بنابراین می توان گفت ، محتویات این قبیل از صفحات قبل از اینکه درخواستی ایجاد گردد ، توسط مدیریت سایت ایجاد و مشخص شده اند. 

  مراحل آماده سازی صفحات وب ایستا

1 - یک مو.لف ،  صفحه ای را که شامل کدهای Html است را ایجاد و آن را با انشعاب Htm و یا Html بر روی سرویس دهنده وب ذخیره می نماید.

2 - کاربری از طریق برنامه مرورگر خود ، در خواست استفاده از یک صفحه را می نماید، درخواست فوق از مرورگر برای سرویس دهنده ارسال می گردد.

3 - سرویس دهنده وب ، فایل درخواستی با انشعاب Htm  و یا  Html را  پیدا خواهد کرد.

4 - سرویس دهنده وب  ، کدهای Html فایل مزبور را از طریق شبکه برای مرورگر ارسال میدارد.

5 - مرورگر کدهای Html را پردازش و صفحه فوق را نمایش خواهد داد.

  محدودیت های صفحات وب ایستا

  فرض کنید می خواهیم یک صفحه وب را بگونه ای طراحی نمائیم ، که بمحض ورود هر کاربر زمان جاری سیستم بهراه یک پیام مناسب نمایش داده شود.. در این زمینه با چندین محدودیت مواجه خواهیم بود که  بکمک تگ های Html قادر به  برطرف کردن آنها نخواهیم بود.  ما میدانیم که یک کاربر در یک زمان خاص به ملاقات صفحه خواهد آمد ولی قطعا؛ زمان آن را نمی دانیم .اگر بخواهیم زمان را بصورت کد در صفحه Html خود داشته باشیم ، نتیجه همواره یکسان بوده و همیشه یک زمان ثابت و یکسان برای تمامی ملاقات کنندگان صفحه ، نمایش داده خواهد شد. تگ های Html  امکاناتی بمنظور ایجاد  صفحات وب سفارشی  و بر اساس شرایط خاص  در اختیار قرار نمی دهد. صفحات وب ایستا همواره بصورت مشابه و یکسان برای تمامی کاربران نمایش داده خواهند شد.    ( نظیر رستورانی که همواره و صرفنظر از ذائقه مشتریان خود ، یک غذای ثابت و از قبل آماده شده را برای همه آماده و در اختیار قرار می دهد!)  Html دارای هیچگونه امنیتی نیز نبوده و کدهای آن را همه می توانند مشاهده و حتی تکثیر گردد. شاید تنها مزیت این نوع از صفحات طراحی آسان و بکارگیری سریع آنان در یک شبکه باشد.این نوع صفحات دارای امکانات لازم بمنظور آفرینش صفحات پویا  نیستند،  چون  نمی توان  کدهای مورد نظر خود  را بعد از درخواست یک صفحه به آن اضافه کرد . می بایست بدنبال روشی و یا روش هائی بود که بکمک آنها بتوان صفحات وب پویا را ایجاد کرد. بمنظور نیل به هدف فوق از دو روش عمده استفاده می گردد:

•   Client - side dynamic page . بهره گیری از تکنولوژیهائی که پویائی یک صفحه را از جایگاه سرویس گیرنده تحقق خواهند داد.

• Server - side dynamic page . بهره گیری از تکنولوژیهائی که پویائی یک صفحه را از جایگاه سرویس دهنده تحقق نمایند.

  قبل از پرداختن به هر یک از موارد فوق، لازم  است در ابتدا با مفهوم و جایگاه یک سرویس دهنده وب بیشتر آشنا شویم . یک سرویس دهنده وب ، نرم افزاری است که مدیریت صفحات وب را برعهده گرفته و آنها را برای سرویس گیرندگان مجهز به مرورگرها، قابل دستیابی و استفاده می نماید. تاکنون سرویس دهنده های وب متعددی طراحی و به بازار عرضه شده است . Apache ، IIS  ... نمونه هائی از این نوع نرم افزارها هستند. IIS محصول شرکت مایکروسافت بوده و می توان در زمان نصب ویندوز ( 2000 و یا XP) آن را نیز نصب نمود.نسخه 5 بهمراه ویندوز 2000 و نسخه 5.1 بهمراه XP   ارائه شده است . بهرحال جایگاه یک سرویس دهنده وب در ارائه امکانات و زیرساخت های مناسب برای طراحی صفحات وب پویا و بالطبع سایت های پویا یک امر برجسته است. همانگونه که اشاره گردید، برای خلق صفحات وب پویا از دو رویکرد متفاوت استفاده می گردد. استفاده همزمان از دو روش فوق هیچگونه تعارضی با هم نداشته بلکه بالعکس توانائی یک صفحه وب پویا را افزایش خواهد داد. در ادامه به بررسی دو رویکرد فوق خواهیم پرداخت .

 Client-side dynamic page .  در مدل فوق ماژول هائی ( Plug -in ) که به مرورگر ملحق شده اند، تمامی عملیات لازم جهت ایجاد صفحات پویا را انجام خواهند داد. کدهای Html از طریق  فایل مربوطه که شامل مجموعه ای از دستورالعمل ها است برای مرورگر ارسال خواهد شد.مرورگرها دستورات فوق را جهت تولید کدهای Html و در زمان درخواست یک صفحه توسط  کاربر ، استفاده خواهند کرد. بنابراین محتویات یک صفحه بر اساس درخواست کاربران و بصورت پویا ایجاد خواهد شد.

مراحل آماده شدن یک صفحه وب پویا با تاکید بر روش های Client-Side

1 - یک مولف صفحه وب مجموعه ای از دستورالعمل را برای ایجاد کدهای Html نوشته و آنها را در فایلی با انشعاب Html ذخیره می نماید.

2 - کاربران  درخواست یک صفحه را از طریق مرورگر خود برای سرویس دهنده وب ارسال خواهند کرد.

3 - سرویس دهنده فایل درخواستی ( در صورت نیاز فایل دیگری که شامل دستورالعمل ها باشد) را پیدا خواهد کرد.

4 - سرویس دهنده وب فایل حاوی کدهای Html و در صورت وجود دستورالعمل های مربوطه را برای متقاضی ارسال خواهد کرد.

5 - یک ماژول همراه مرورگر ، دستورالعمل ها را پردازش و کدهای Html را در همان صفحه Html برمی گرداند.

6 - در نهایت کدهای Html توسط مرورگر نمایش داده می شوند.

 تاکنون تکنولوژیهای متعددی بر اساس رویکرد فوق مطرح و در اختیار طراحان و مولفان صفحات وب پویا قرار گرفته شده است . جاوا اسکریپت ، Vbscript ، کنترل های ActiveX و اپلت های جاوا نمونه هائی از این نوع تکنولوژی ها بوده که برای شناخت خوانندگان در این بخش بصورت خیلی مختصر در رابطه با هر یک توضیحاتی ارائه خواهد شد.

جاوااسکریپت (JavaScript) ،‌اولین زبان اسکریپت در رابطه با مرورگرها است . زبانهای اسکریپت بعنوان حد میانه بین کدهای Html و زبانهای معمولی برنامه نویسی قرار داشته و بصورت مفسر عمل می نمایند. جاوااسکریپت را نباید با زبان برنامه نویسی جاوا اشتباه گرفت . شرکت نت اسکیپ در ابتدا زبان اسکریپتی با نام LiveScript پیاده سازی  و بهمراه  مرورگر NetScape 2.0 در اختیار علاقه مندان قرار گرفت . زمانیکه شرکت نت اسکیپ با شرکت Sun  متحد گردید ، نام آن را جاوااسکریپت گذاشتند.
 بخشی از گرامر زبان فوق نظیر ساختار اولیه ، از جاوا گرفته شده است ( خود جاوا نیز اغلب ساختار خود را از زبان C گرفته است ) . جاوااسکریپت دارای امکانات متعدد و قدرتمندی جهت کنترل و مدیریت رفتار و محتویات یک مرورگر است . زبان فوق توانائی انجام عملیاتی نظیر : عملیات روی فایل ها  را دارا نمی باشد .( شاید یکی از دلایل مسائل امنیتی باشد ) . فراگیری جاوااسکریپت نسبت به جاوا بمراتب راحت تر است . جاوا اسکریپت بگونه ای طراحی شده است که قادر به خلق برنامه های کوچک و در عین حال موثر جهت انجام عملیات متعددی نظیر برخورد با رویدادهای بوجود آمده در سطح کاربر نظیر : کلیک نمودن بر روی یک آیتم ، بستن یک پنجره ، فعال شدن یک صفحه ، خارج شدن از یک صفحه ، حرکت موس روی یک آیتم و... است .  ماکروسافت نسخه اختصاصی خود از جاوااسکریپت را با نام Jscript و همزمان با معرفی مرورگر IE 3.0 در اختیار علاقه مندان قرار داد.

Vbscript . شرکت ماکروسافت همزمان با عرضه مرورگر IE 3.0 زبان اسکریپت اختصاصی خود یعنی Vbscript را مطرح نمود. زبان اسکریپت فوق بر اساس زبان برنامه نویسی ویژوال بیسیک و با هدف رقابت با جاوااسکریپت در اختیار علاقه مندان قرار گرفت . شاید از معدود امتیازات این زبان نسبت به جاواسکریپت بتوان به عدم حساسیت آن در رابطه با حروف بزرگ و کوچک (Case Sensitive) نام برد.
کدهای نوشته شده توسط زبان فوق صرفا؛ از طریق مرورگر شرکت ماکروسافت (IE) قابل تفسیر و اجرا بوده و نت اسکیپ این زبان را حمایت نمی کند ، گرچه با افزودن برخی Plug-In امکان استفاده از این زبان در مرورگر نت اسکیپ نیز فراهم خواهد شد.  استفاده از زبان جاوااسکریپت بمراتب نسبت به زبان Vbscript رایج تر است . اگر قصد انتخاب یک زبان اسکریپت برای پردازش های متکی بر سرویس گیرنده را داشته باشیم ، بدون شک جاوااسکریپت یک گزینه مناسب خواهد بود. جاواسکریپت  و Vbscript هر دو بعنوان یک ماژول با نام Script Engine که بهمراه مرورگرها ارائه شده است ، مسئولیت تفسیر و اجرای دستورالعمل های مربوطه را بر عهده خواهند گرفت .  در پروژه دات نت شرکت ماکروسافت VB.NET را جایگزین Vbscript نموده است.

کنترل های ActiveX ، یک کنترل اکتیوایکس عنصری است که توسط یکی از زبانهای برنامه نویسی نظیر C++ و یا جاوا پیاده سازی می گردند. در زمانیکه این نوع اکتیوایکس ها را بهمراه صفحات خود استفاده نمائیم ،  امکان انجام بخشی از عملیات متکی بر سرویس گیرنده نظیر ایجاد یک Bar Chart ، Timer ، تایید کاربر و یا دستیابی به بانک اطلاعاتی فراهم می گردد.کنترل های اکتیوایکس از طریق تگ <Object> به صفحات وب اضافه خواهند گردید. منادی تکنولوژی فوق شرکت ماکروسافت بوده و تا نسخه شش مرورگر نت اسکیپ امکان استفاده از آنها توسط مرورگر فوق وجود ندارد.البته با نصب برخی Plug-in زمینه استفاده از کنترل های اکتیوایکس در مرورگر نت اسکیپ بگونه ای فراهم شده است .نکته جالب توجه در رابطه با تکنولوژی فوق این است  که امکان انجام عملیات متفاوت  بر روی کامپیوترهای کاربران نظیر کار با فایل ها و ریجستری ویندوز بوجود می آید و این خود می تواند از لحاظ امنیتی مشکل و گاها " با توجه به وجود فایروال ها تحقق نا پذیر باشد.
بهرحال نمی توان بر روی تکنولوژی فوق بعنوان یک راه حل جامع و فراگیر برای خلق صفحات وب پویا استفاده کرد مگر اینکه مخاطبان سایت خود را صرفا" از بین کسانی انتخاب نمائیم  که ویندوز را بعنوان سیستم عامل  و مرورگر IE را بعنوان مرورگر خود برگزیده اند.

Java Applet ، جاوا یک زبان برنامه نویسی مستقل از Platform است . جاوا نسبت به زبانهای اسکریپت دارای قابلیت های بمراتب بیشتری است . هدف ،  استفاده از کدهای جاوا به شکل اپلت است . عناصر فوق بسادگی و توسط تگ <Applet> به صفحات وب ملحق خواهند شد. خوشبختانه مرورگرهای ماکروسافت و نت اسکیپ هر دو از طریق ایجاد یک ماشین مجازی جاوا (JVM)  از اپلت های جاوا حمایت می کنند.
بمنظور استفاده از اپلت های جاوا در یک صفحه وب از چندین روش  می توان استفاده کرد : استفاده از تگ استاندارد <Object>  یا استفاده از تگ غیراستاندارد <Applet> .  تگ های فوق به مرورگر خواهند گفت که یک فایل جاوا را از طریق سرویس دهنده وب DownLoad و سپس بکمک ماشین مجازی جاوا (JVM) ،‌ موجود در مرورگرها ،‌آن را اجراء نماید. همانطور که حدس زده اید یکی از مسائل موجود در رابطه با استفاده از اپلت ها جاوا ، زمان اضافه ای است که صرف Download کردن ، می گردد. بنابراین در زمان استفاده از اپلت های جاوا ، سعی در نوشتن اپلت ها با کد کم باشیم . از رایج ترین موارد کاربرد اپلت های جاوا می توان به ایجاد Drop-Down Menu و انیمیشن های متفاوت اشاره کرد.

Server Side Dynamic Pages .  در این مدل کدهای Html بهمراه مجموعه ای از دستورالعمل ها برای سرویس دهنده ارسال و مجددا"  از دستورالعمل های فوق برای تولید کدهای Html برای صفحه ای که کاربر درخواست کرده ، استفاده شده و در نهایت صفحه بصورت پویا بر اساس درخواست کاربر ایجاد خواهد شد.

مراحل آماده شدن یک صفحه وب پویا با تاکید بر روش های Server-Side

1 - یک مولف صفحه وب ، مجموعه ای از دستورالعمل ها را برای ایجاد کدهای Html نوشته و دستورالعمل ها را در یک فایل ذخیره می کند.

2 - کاربران  از طریق مرورگر خود ، درخواست یک صفحه وب را نموده و این درخواست برای سرویس دهنده وب ارسال خواهد شد.

3 - سرویس دهنده وب محل فایل حاوی دستورالعمل را پیدا خواهد کرد.

4 - سرویس دهنده وب دستورات موجود در فایل را بمنظور تولید کد  Html اجراء خواهد کرد.

5 - سرویس دهنده وب کدهای تولید شده جدید را از طریق شبکه برای مرورگر ارسال می نماید.

6 - مرورگر کدهای Html را پردازش و در نهایت صفحه وب نمایش داده خواهد شد.

یکته مهم در سناریوی فوق ،‌ اجرای تمامی پردازش ها بر روی سرویس دهنده،  قبل از ارسال صفحه برای مرورگر است . یکی از مزایای عمده مدل فوق نسبت به مدل Client-Side ، این مورد است که : در یک صفحه وب صرفا" شاهد کدهای Html خواهیم بود. این بدان معنی است که منطق صفحات وب در نزد سرویس دهنده وب مخفی نگهداری خواهد شد و می توان این اطمینان را داشت که اکثر مرورگرها قادر به نمایش نتایج پردازش ها ی اجراء شده بر روی سرویس دهنده باشند. ASP.NET از مدل فوق تبعیت می کند. یکی دیگر از نکات  مهم در رابطه با مدل فوق، این است که  یک صفحه تا زمانیکه درخواستی برای آن دریافت نشده باشد ، محتویات آن بوجود نخواهد آمد. در ادامه به بررسی برخی تکنولوژیهای متداول  دراین مدل خواهیم پرداخت .

 CGI(Common Gateway Interface) . مکانیزمی برای ایجاد اسکریپت بر روی سرویس دهنده بوده تا بدین طریق امکان ایجاد برنامه ها ی متکی بر وب فراهم گردد. CGI ماژولی است که می بایست به سرویس دهنده وب اضافه گردد. قدمت استفاده از تکنولوژی فوق بمراتب بیشتر از ASP است و تا کنون تعداد بیشماری از صفحات وب پویا با استفاده از تکنولوژی فوق و  بکمک یک زبان اسکریپت ایجاد شده اند. CGI این امکان را فراهم خواهد کرد که کاربر،  یک برنامه دیگر ( نظیر یک اسکریپت Perl ) را بر روی سرویس دهنده برای ایجاد صفحات وب پویا استفاده نماید. استفاده از زبانهائی نظیر Perl  , C   ,C++  بهمراه  تکنولوژی فوق بسیار رایج است . بهرحال تکنولوژی فوق امروزه در خیلی از سایت های بزرگ خصوصا" سایت های متکی بر یونیکیس رایج بوده و قابلیت اجراء بر روی چندین Platform را دارا می باشند.

ASP(Active Server Page) ،‌ تکنولوژب فوق که پس از عرضه ASP.NET با نام ASP کلاسیک نامیده می شود، یکب از متدوالترین روش هاب موجود و استفاده شده براب ایجاد صفحات وب پویا است . تکنولوژب فوق با بهره گیری از توان زبانهای اسکریپت نظیر جاوااسکریپت و Vbscript توانسته است پاسخب شایسته به طراحب صفحات وب پویا را ارائه نماید. ASP یک ماژول جداگانه است که در کنار سرویس دهنده وب قرار می گیرد( ASP.dll ) . تکنولوژب فوق نسبت به برخب از تکنولوژیهاب همگروه از کارآئب پایین ترب برخوردار بوده و در زمینه استفاده از زبانهاب اسکریپت در کنار خود ، نیز داراب محدودیت جدب است . بهرحال تکنولوژب فوق با  سابقه شش ساله تاکنون توانسته است به خیل عظیم درخواست ها براب ایجاد صفحات پویا درست پاسخ دهد ، ولب با ظهور خواسته ها و انتظارات  جدید به چالش جدب کشیده شده است و شاید ظهور و تولد ASP.NET دلیلب و پاسخی به برخب از انتقادات مطروحه در این زمینه باشد.

JSP (JavaServer page ) ، تکنولوژی فوق امکان ترکیب Html ویا Xml را با کدهای جاوا فراهم می نماید. این فناوری برخلاف ASP که صرفا" توسط سرویس دهنده وب ماکروسافت ( IIS) حمایت می گردد ،‌ توسط سرویس دهندگان متعددی حمایت شده است . JSP در مقایسه با ASP بمراتب دارای قدرت و سرعت بیشتری بوده و برنامه نویسان جاوا بخوبی با قابلیت های متعدد آن آشنائی دارند. JSP این امکان را فراهم می کند که برنامه های جاوا از ویژگی محیط های متکی بر Java2 نظیر JavaBeans و Java2  Libraries بخوبی استفاده نمایند.

ColdFusion . با استفاده از تکنولوژی فوق ،  امکان ساخت صفحات وب پویا فراهم می گردد.این تکنولوژی  بصورت یک ماژول جداگانه است که می بایست بر روی سرویس دهنده وب نصب گردد. صفحاتی که توسط تکنولوژی فوق بوجود می آیند، توسط هر نوع مرورگری قابل خواندن و نمایش خواهند بود. تکنولوژی فوق از مجموعه زیادی تگ که توسط نرم افزار  ColdFusion ارائه شده است ،‌ استفاده می کند. نرم افزار  فوق  بر روی سرویس دهندگان متعددی حتی IIS نصب و قابل استفاده است . مهمترین مسئله در رابطه با تکنولوژی فوق در این است که از تگ های Html-Like  استفاده می گردد ( در ASP.NET از زبانهای برنامه نویسی و اشیاء استفاده می گردد). یکی دیگر از نکات مهم در رابطه با تکنولوژی فوق در این است که تهیه آن رایگان نبوده و می بایست بیش از هزار دلار برای تهیه آن هزینه نمود!

PHP ، تکنولوژی فوق که در ابتدا Personal Home Page  نامیده می شد و اخیرا؛ PHP Hypertext Preprocessor نامیده می شود ، یکی دیگر از تکنولوژیهای رایج برای ایجاد صفحات وب پویا است . تکنولوژی فوق بر خلاف ASP.NET . بصورت Cross-Platform بوده و بر روی اغلب سیستم ها نظیر ویندوز NT و اغلب نسخه های یونیکس قابل استفاده است . گرامر زبان فوق نظیر C و Perl  است.تکنولوژی فوق دارای برخی از ویژگی های برنامه نویسی شی گراء بوده که امکان سازماندهی و کپسوله نمودن کدها را فراهم می آورد.

ASP.NET ، پس از معرفی تکنولوژیهای رایج در این  گروه ،  زمینه مناسب برای آشنائی با تکنولوژی ASP.NET بوجود آمده است . ASP.NET نیز بعنوان یک ماژول بر روی سرویس دهنده قرار می گیرد ( aspnetIsapi.dll) . در کنار تکنولوژی فوق مجموعه عظیم دات نت قرار دارد  . ASP کلاسیک دررابطه با استفاده از زبانهای اسکریپت محدود بوده و صرفا؛ به جاوااسکریپت و Vbscript  ختم می گردد ( Vbscript هم صرفا" توسط سیستم های متکی بر ویندوز قابل استفاده خواهد بود ) .ASP.NET امکان استفاده از مجموعه وسیعی از زبانهای برنامه نویسی را فراهم می کند. زبانهائی نظیر VB.NET ، C# ، Jscript.NET ، Perl Python, نمونه هائی از زبانهائی می باشند که می توان از آنها بهمراه ASP.NET استفاده کرد.